Maarten Paes, Indonesia và lời hứa chưa trả cho một suất World Cup

Tôi còn nhớ đêm Chengdu Rongcheng thăng hạng, tôi đứng ở hành lang dẫn ra sân, nghe tiếng giày đinh cào xuống nền xi măng ướt. Không ai nói với ai câu nào. Cái im lặng ấy khác hẳn im lặng của thất bại, nó nén một thứ cảm xúc chưa kịp gọi tên. Nhiều năm sau, khi đọc phát biểu của Maarten Paes trên một podcast về kinh doanh thể thao, tôi nghe thấy âm thanh tương tự: một người trẻ nói về đất nước anh chọn gắn bó, bằng giọng của kẻ đã chờ quá lâu ở rìa sân và cuối cùng được bước vào giữa. Maarten Paes là thủ môn chính của đội tuyển quốc gia Indonesia. Anh thuộc nhóm cầu thủ nhập tịch gốc nước ngoài, sinh ra và trưởng thành ở châu Âu nhưng mang dòng máu Indonesia, được triệu tập theo điều lệ đủ điều kiện của FIFA. Thông tin về câu lạc bộ chủ quản của anh cần kiểm chứng độc lập, bởi bài báo gốc nói anh khoác áo Ajax Amsterdam trong khi các nguồn khác từng đề cập tới một đội bóng ở giải nhà nghề Mỹ. Chi tiết này không nhỏ, bởi môi trường lương thưởng và cấu trúc đội hình ở Hà Lan khác hẳn ở Mỹ, và cách một thủ môn được đào tạo, trưởng thành rồi chuyển hóa cũng khác. Trong buổi trò chuyện, Paes đưa ra ba nhận định đáng chú ý. Sự cuồng nhiệt của cổ động viên Indonesia được anh ví ngang với Argentina hoặc Brazil. Indonesia xứng đáng có mặt ở World Cup. Cuộc sống thường nhật của anh đã đổi thay, anh không còn bước ra phố mà không bị nhận ra. Anh nói thêm rằng người Indonesia ấm áp, thân thiện và trung thành, và anh biết ơn vì điều đó. Có một điều dễ bị bỏ qua trong cách nói của thủ môn này. Anh không nói Indonesia mạnh. Anh nói Indonesia cuồng nhiệt. Hai điều đó không giống nhau, và khoảng cách giữa chúng chính là câu chuyện thật của bóng đá Đông Nam Á lúc này. Khi một quốc gia có gần 280 triệu dân đổ ra đường vì một trận bóng, sức hút thương mại của họ lớn hơn nhiều so với thứ hạng của đội tuyển trên bảng xếp hạng FIFA. Nhưng sức hút ấy không ghi được bàn thắng. Đọc kỹ hơn, ta thấy rủi ro cấu trúc mà mọi đội tuyển đang lên đều phải đối mặt. Việc Paes được mô tả là thủ môn chính hàm ý một vị trí mà đội bóng phụ thuộc gần như tuyệt đối vào một cá nhân. Trong bóng đá, thủ môn là chốt chặn không thể thay thế giữa khung thành và thất bại. Một đội bóng có thể thay tiền đạo, xoay tua hàng tiền vệ, nhưng khi thủ môn số một mất phong độ hoặc dính chấn thương, cả hệ thống phòng ngự phải thiết kế lại từ đầu. Với một đội tuyển mới nổi, việc đặt toàn bộ niềm tin vào một thủ môn mang dòng máu lai là con dao hai lưỡi. Nó nâng ngắn hạn, nhưng đặt cược dài hạn. Nơi nào hệ thống đào tạo nội địa chưa đủ dày, nơi đó người ta tìm tới nguồn lực từ cộng đồng kiều bào. Điều này đúng về mặt quy chế, nhưng đặt ra câu hỏi về cái giá vô hình. Một đội tuyển dựa nhiều vào nhân tố nhập tịch có thể tiến nhanh, nhưng đồng thời tạo ra một khoảng lặng trong hệ thống: các học viện nội địa vẫn cần một thế hệ thủ môn, hậu vệ, tiền vệ đủ tầm để lấp chỗ khi cầu thủ nước ngoài vắng mặt, hoặc khi chính họ mất kết nối với màu áo mà mình không được sinh ra ở đó. Nhìn sang Nhật Bản và Hàn Quốc để thấy sự tương phản. Hai nền bóng đá ấy từng trải qua giai đoạn phụ thuộc vào cầu thủ nhập tịch và ngoại binh, rồi dần chuyển sang tự chủ nhờ đầu tư vào học viện trong suốt hai thập niên. Họ không từ bỏ nguồn lực bên ngoài, nhưng biến nó thành bổ sung chứ không phải xương sống. Indonesia đang đi trên con đường ngược lại, tìm kiếm trước khi xây nền. Đây không phải sai lầm, mà là lựa chọn có tính toán, hợp lý trong ngắn hạn. Nhưng nếu không có giai đoạn hai, đội tuyển sẽ lớn lên trong tình trạng căng thẳng giữa thành tích và bản sắc. Từ con số 0, tôi biết rằng cánh cửa phòng thay đồ chỉ mở khi mình dám đứng chờ dưới mưa. Tôi đã theo một đội bóng hạng Nhì từ ngày đầu tiên họ chỉ có mười lăm con người và ba trăm khán giả. Tôi thấy những đội bóng nhỏ vươn lên không phải nhờ một ngôi sao, mà nhờ những con người chịu đứng lại khi người khác ra đi. Indonesia đang có thứ mà nhiều nền bóng đá ao ước: một cầu thủ nói về đất nước bằng sự biết ơn, và một khán đài đông đến mức làm mờ đi sự thật về trình độ. Ba trăm ngày không tiếng vỗ tay, tôi nghe rõ hơn tiếng thở của cầu thủ trên khán đài trống. Giai đoạn dịch bệnh đã dạy tôi rằng sự cuồng nhiệt không phải nhiên liệu vô hạn. Khi khán đài vắng, người ta mới nhận ra đội bóng của mình thực sự mạnh đến đâu. Với Indonesia, câu hỏi không phải liệu cổ động viên có đủ điên rồ ngang người Argentina hay không. Câu hỏi là khi đội tuyển thua một trận ở vòng loại, liệu sự cuồng nhiệt ấy có biến thành áp lực nghiền nát chính các cầu thủ hay không. Quay lại câu chuyện của Paes. Việc anh nói mình không thể bước ra phố mà không bị nhận ra là một dữ kiện xã hội, không phải dữ kiện thể thao. Nó cho thấy mật độ chú ý mà một cầu thủ đội tuyển Indonesia phải sống chung mỗi ngày. Nó cho thấy thị trường thể thao nước này có sức hút lớn đến mức nào với các nhà tài trợ, nền tảng truyền thông và những bên muốn khai thác một thị phần chưa được khai phá. Nhưng cùng lúc, nó cũng cho thấy áp lực tâm lý khổng lồ đè lên vai một người trẻ chưa đến tuổi ba mươi. Có một điểm cần nói thẳng. Tuyên bố Indonesia xứng đáng dự World Cup là một câu nói cảm xúc, không phải một dự báo chiến thuật. Nó không dựa trên bảng xếp hạng vòng loại, không dựa trên thành tích đối đầu, không dựa trên bất kỳ chỉ số nào về chất lượng đội bóng. Đó là cách một cầu thủ thể hiện lòng biết ơn với đất nước đã trao cho anh cơ hội, và cũng là cách một thị trường bóng đá đang lên tự định vị mình trước công chúng toàn cầu. Khoan đã. Câu nói này thực ra có ích cho cả hai phía. Với Paes, nó là cam kết. Với liên đoàn, nó là tuyên ngôn. Với người hâm mộ, nó là lời hứa nhóm lên ngọn lửa mới. Và với phần còn lại của bóng đá châu Á, nó là một tín hiệu: một quốc gia với sức chứa khán đài khổng lồ đang muốn giành vị trí cao hơn trong cấu trúc quyền lực của khu vực. Đây có thể là lý do vì sao thông điệp lại được truyền đi qua một podcast về kinh doanh thể thao, không phải qua họp báo sau trận đấu. Nơi đó người nghe không chỉ là cổ động viên, mà còn là nhà tài trợ, kênh truyền hình, quỹ đầu tư. Nói cách khác, thủ môn này đang vừa nói về tình cảm, vừa nói cho một thị trường. Đây không phải lần đầu một cầu thủ nhập tịch đóng vai sứ giả thương mại cho đất nước mình chọn. Nhưng ở một nền bóng đá đang chuyển mình, vai trò ấy mang nghĩa đặc biệt. Có một nghịch lý tinh tế trong những lời Paes nói. Anh ca ngợi sự cuồng nhiệt, nhưng đồng thời thừa nhận nó đã lấy đi quyền riêng tư của anh. Sự ngưỡng mộ mà người hâm mộ Indonesia dành cho cầu thủ đội tuyển vừa là phần thưởng vừa là gánh nặng. Khi một quốc gia quá yêu đội tuyển của mình, mỗi đường bóng sai đều được nhớ, mỗi trận thua đều được phân tích đến tận cùng. Cầu thủ học cách sống chung với điều đó, hoặc không học được. Với một thủ môn, người luôn chịu trách nhiệm trực tiếp và công khai nhất cho mỗi bàn thua, áp lực này nhân lên gấp nhiều lần. Từ con số 0 đến phòng thay đồ Chengdu Rongcheng, tôi đã học được rằng một đội bóng không lớn lên từ hào quang của các bản hợp đồng đắt giá, mà từ việc biết mình đang thiếu gì. Indonesia đang có một thế hệ tài năng kiều bào hiếm có. Họ có khán đài cuồng nhiệt bậc nhất châu Á. Họ có một thị trường khổng lồ đang chờ được khai thác. Điều họ chưa có là một bản sắc tự thân không phụ thuộc vào những cái tên đến từ bên ngoài, và một hệ thống trẻ mạnh đến mức có thể tự nuôi dưỡng chính mình trong hai mươi năm tới. Tôi viết về trái bóng, nhưng tôi giữ nhịp bằng trái tim của những con người đá nó. Và tôi tin rằng mỗi nền bóng đá đều có một khoảng trống riêng phải lấp. Với Indonesia, khoảng trống ấy không nằm ở thủ môn số một. Nó nằm ở câu hỏi: bao lâu nữa, một đứa trẻ sinh ra ở Surabaya, ở Makassar, ở Medan, mới có thể lớn lên trong một học viện đủ tốt để trở thành thủ môn chính của đội tuyển quốc gia mà không cần dòng máu lai nào. Đó mới là trận đấu thật.